Nauczyciele i nauczycielki mogą przyczynić się do realnej zmiany i zmniejszyć skalę przemocy rówieśniczej w szkołach. Tydzień przeciwdziałania przemocy rówieśniczej to dobry moment, by zastanowić się: co możemy zrobić lepiej? Gdzie warto wzmocnić nasze działania?
Każda szkoła jest w innym miejscu – ważne, żeby zacząć tam, gdzie jesteśmy i małymi krokami iść do przodu. Kluczem jest zrozumienie zjawiska i odpowiednia reakcja we właściwym momencie.
Czym jest przemoc rówieśnicza?
Nie każda kłótnia czy konflikt to przemoc rówieśnicza. O tym poważnym problemie możemy mówić, gdy występują jednocześnie trzy elementy:
Powtarzalność
Sprawcy nękają tę samą osobę wielokrotnie, przez dłuższy czas. Przykład: jeśli uczniowie pokłócili się jednorazowo o jakąś sprawę – to nie jest bullying. Ale jeśli ktoś jest systematycznie wyśmiewany na każdej lekcji wychowania fizycznego – to już tak.
Chęć skrzywdzenia
Sprawcy działają celowo, żeby zranić drugą osobę. Często zaczynają z innych powodów – na przykład chcą zaimponować rówieśnikom. Ale z czasem zaczyna im sprawiać przyjemność krzywdzenie ofiary.
Nierównowaga sił
Sprawca jest silniejszy – niekoniecznie fizycznie. Może mieć lepszą pozycję w grupie, być bardziej sprytny w słownych potyczkach albo po prostu bardziej pewny siebie. Ofiara czuje się bezradna i nie potrafi się bronić.
Pamiętajmy: Nawet drobne złośliwości, gdy się powtarzają, kumulują szkody. Często nie zauważamy pojedynczego „niewinnego” przezwiska, ale dla dziecka, które słyszy je codziennie od miesiąca, to jest udręka.
Jakie są rodzaje przemocy rówieśniczej?
Przemoc może przybierać różne formy:
Przemoc fizyczna – bicie, popychanie, niszczenie rzeczy. To najbardziej widoczna forma, o której najwięcej się mówi.
Przemoc słowna – przezywanie, obrażanie, wyśmiewanie, złośliwe komentarze. Często bagatelizowana jako „żarty”.
Cyberprzemoc – agresja w internecie i mediach społecznościowych. Bardzo dotkliwa, bo działa 24/7 i ma szerokie grono odbiorców.
Przemoc relacyjna – wykluczanie z grupy, izolowanie, obgadywanie za plecami, ignorowanie. To najrzadziej zauważana forma, choć często najbardziej bolesna dla ofiar.
Konsekwencje przemocy rówieśniczej
Konsekwencje przemocy rówieśniczej są naprawdę poważne: depresja i stany lękowe, poczucie, że się nic nie jest wart, problemy zdrowotne związane ze stresem, czy w skrajnych przypadkach – myśli samobójcze.
Badania pokazują, że skutki mogą trwać latami, nawet gdy dziecko już dawno skończyło szkołę. Dorosły człowiek może wciąż zmagać się z traumą po przemocy doświadczonej w dzieciństwie. Dlatego tak ważne jest, żeby reagować wcześnie.
Co powinni wiedzieć nauczyciele i nauczycielki?
Jak się rozwija proces przemocy?
Przemoc rówieśnicza działa jak pożar. Zaczyna się od małej iskry, którą łatwo ugasić. Ale jeśli się nie zareaguje, szybko rozrasta się w wielki ogień, który bardzo trudno opanować.
Etap 1: Pierwsze iskry
Ktoś robi pierwszą złośliwą uwagę: „Nie chcę siedzieć z Kasią, bo ona się brzydko ubiera”. Inni czasem się śmieją. Komentarze wydają się drobne, łatwo je przeoczyć. Ale to właśnie teraz najłatwiej zadziałać – wystarczy spokojnie, ale stanowczo powiedzieć, że tak się nie robi.
Etap 2: Rozprzestrzenianie się
Coraz więcej osób zaczyna dołączać. Wszyscy już wiedzą, że można dogryzać Kasi. To staje się zabawne dla grupy, coś co ich łączy. Kasia staje się bezradna, traci nadzieję, że coś się zmieni. Tutaj potrzebne są już poważniejsze działania.
Etap 3: Wielki pożar
Kasia zaczyna wierzyć w to, co mówią o niej inni. Zachowuje się zgodnie z oczekiwaniami – jeśli mówią, że jest dziwna, to staje się jeszcze bardziej zamknięta w sobie. Teraz potrzebna jest już specjalistyczna pomoc.
Jak przeciwdziałać przemocy rówieśniczej w szkole?
Klucz to połączenie dwóch podejść:
Zapobieganie – budowanie dobrej atmosfery w klasie, zanim pojawią się problemy:
- Integrowanie klasy od pierwszego dnia
- Ustalanie i przypominanie zasad
- Ćwiczenia rozwijające empatię
- Rozmawianie o emocjach i relacjach
Reagowanie – gdy już widzimy problem:
- Rozmowy z zaangażowanymi osobami
- Konsekwencje dla sprawców
- Wsparcie dla ofiar
- W poważnych przypadkach – pomoc specjalistów
Szkoły potrzebują regularnych, przemyślanych działań budujących wspólnotę.
Praktyczne wskazówki dla nauczycieli i nauczycielek
1. Dostosuj reakcję do etapu problemu
Na początku (pojedyncze złośliwe komentarze):
- Spokojnie, ale stanowczo okaż, że to niedopuszczalne
- Przypomnij o zasadach
- Porozmawiaj z osobą, która to robiła
Na dalszych etapach (systematyczne nękanie):
- Indywidualne rozmowy ze sprawcami i ofiarą
- Włącz pedagoga lub psychologa
- Zastanów się nad zmianą układu w klasie
- Może być potrzebna pomoc z zewnątrz
2. Zwróć uwagę na wykluczanie
To najbardziej pomijany typ przemocy. Obserwuj:
- Kto zawsze zostaje bez pary do zadania?
- Kogo nikt nie zaprasza do wspólnych aktywności?
- Kto siedzi sam na przerwach?
- Z kim nikt nie chce pracować w grupie?
Wykluczanie często poprzedza poważniejsze formy przemocy. Reaguj już na tym etapie.
3. Buduj dobrą atmosferę systematycznie
4. Rozmawiaj o przemocy w internecie
Online łatwiej kogoś zranić. Warto ustalić z klasą zasady:
- Zanim odpiszesz na denerwującą wiadomość, odejdź od ekranu i przemyśl swoją reakcję
- Zastanów się, czy nie lepiej odpisać prywatnie zamiast publicznie
- Pamiętaj, że w wiadomościach tekstowych nie widać twarzy i reakcji drugiej osoby
5. Pamiętaj o grupach szczególnie narażonych
Częściej ofiarami przemocy padają:
- Dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi
- Dzieci z innych krajów i kultur
- Osoby, które jakoś się różnią od reszty
Kiedy szukać pomocy?
Nie musisz radzić sobie sam ze wszystkim. Możesz zwrócić się o pomoc do:
- Pedagoga i psychologa szkolnego
- Poradni psychologiczno-pedagogicznej
- Organizacji pozarządowych zajmujących się tym tematem
- W poważnych przypadkach – policji i sądu rodzinnego
Uczniowie też powinni wiedzieć, gdzie szukać wsparcia:
- Zaufany nauczyciel
- Rodzice lub starsze rodzeństwo
- Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży: 116 111
Co składa się na dobrą strategię szkolną?
Najskuteczniejsze są działania całej szkoły, nie pojedynczych nauczycieli. Sprawdzone programy mają wspólne cechy:
- Angażują wszystkich – uczniów, nauczycieli, rodziców, innych pracowników szkoły
- Mają zapisaną oficjalną politykę szkoły wobec przemocy
- Oferują regularne szkolenia dla nauczycieli
- Działają na wielu poziomach: cała szkoła, klasa, indywidualni uczniowie
- Łączą zapobieganie i reagowanie
- Są długofalowe – to nie jednorazowa akcja
- Mają jasne procedury: co zrobić, gdy dzieje się coś poważnego
- Nie pomijają żadnego typu przemocy, także wykluczania
Nie czekajmy, aż wybuchnie pożar. Reagujmy na pierwsze iskry.
Zachęcamy do skorzystania z materiałów wypracowanych w ramach programu Szkoła Dobrostanu, w których znajdują się przykłady aktywności klasowych, które pomagają budować wspólnotę i przeciwdziałać przemocy rówieśniczej w społeczności szkolnej.
Artykuł powstał na podstawie materiałów projektu Szkoła Dobrostanu, realizowanego z dofinansowaniem Funduszy EOG i Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności, autorstwa prof. Jacka Pyżalskiego.