Cyfrowe obywatelstwo nie jest pojęciem nowym. Edukacja o cyfrowym obywatelstwie jest też już w dużym stopniu praktycznie realizowana w wielu polskich szkołach na lekcjach wychowawczych, na informatyce, w ramach obchodów Dnia Bezpiecznego Internetu, dzięki udziałowi szkół w programach takich jak właśnie Asy Internetu. W mojej szkole właśnie rozpoczęła się realizacja programu “Młodzi innowatorzy Rudy Śląskiej”. W ramach różnych zajęć wyrównawczych i warsztatów przewidziano też zajęcia na temat wykorzystywania AI przez uczniów oraz planowania swojego cyfrowego dnia. Myślę, że w wielu podobnych projektach unijnych realizowanych w szkołach będzie pojawiała się coraz częściej tematyka, którą można śmiało zawrzeć w ramy definicji cyfrowego obywatelstwa promowanej przez Radę Europy.
Rada Europy w swoim A Curriculum Framework for Digital Citizenship Education* definiuje cyfrowego obywatela jako osobę, która dzięki rozwojowi szerokiego zakresu kompetencji, jest w stanie aktywnie, pozytywnie i odpowiedzialnie angażować się zarówno w społecznościach online, jak i offline, niezależnie od tego, czy są to społeczności lokalne, krajowe czy globalne.
Kształtowanie obywatelstwa cyfrowego uczniów jako długofalowe wyzwanie edukacyjne
Moim zdaniem, jest to duże wyzwanie dla nauczycieli i edukatorów, w jaki sposób realizować takie zajęcia, aby kształtować rzeczywiście tak rozumianego cyfrowego obywatela. Od ponad 10 lat sporo mówi się o bezpieczeństwie w sieci, zaprasza się do szkół na pogadanki policjantów, specjalistów od cyberbezpieczeństwa, organizuje konkursy i pokazuje filmiki edukacyjne. Oczywiście te działania w jakiś stopniu edukują i dostarczają młodym wiedzy oraz umiejętności. Coraz częściej jednak słyszę od moich uczniów, że takie treści były wielokrotnie powielane na wcześniejszych etapach edukacji, a ich prezentowanie nie wychodziło poza ramy wykładu, prelekcji oraz pogadanki nastawionej na ostrzeganie przed niebezpieczeństwem, albo też ostatnio promocję higieny cyfrowej, rozumianej jako dbanie o wzrok, ilość czasu spędzonego przed ekranem i ciągłą walkę o uwagę zawartą w nieśmiertelnym haśle “schowaj ten telefon.” Cyfrowe obywatelstwo to jednak coś więcej niż znajomość kilku faktów i uważność przy ściąganiu aplikacji z internetu.
W koncepcji Kompasu Cyfrowego Obywatela cyfrowe obywatelstwo jest stałym kształtowaniem postawy cyfrowego obywatela, sprawczości i świadomości na różnych polach funkcjonowania w cyfrowym świecie. Nie zawiera się w jednej lekcji czy etapie edukacyjnym, jest ciągłym procesem kształtowania wiedzy, postaw i zachowań na lekcjach, przerwach, w czasie wolnym. Dlatego ucząc w klasach starszych szkoły podstawowej oraz w szkołach ponadpodstawowych warto wyjść poza schemat lekcji z wykładem, filmem lub prezentacją w kierunku działań projektowych skłaniających uczniów do pogłębiania problemu, aktywności, działania, przejęcia roli inicjatywnej, a w konsekwencji realnego wzrostu świadomości na temat procesów kształtujących cyfrowy świat. Podobnie jak w wypadku na przykład edukacji globalnej, która nie skupia się tylko na przekazywaniu wiedzy, ale też daje uczniom pole do działań proaktywnych, prowadzenia kampanii społecznej i aktywizmu społecznego w sieci.
Mniej wykładania, więcej działania - dobre praktyki
Z własnego doświadczenia nauczycielki z dwudziestoletnim stażem w szkole ponadpodstawowej wiem, że nie jest dzisiaj łatwo nie tylko zaciekawić uczniów, ale też zaangażować i zmotywować do pracy czy wysiłku. Dlatego cenię sobie metody pracy z uczniami, które pozwalają im maksymalnie rozwijać różnorodne kompetencje oraz wymagają samodzielnej aktywności. Co “sprawdza się” u mnie i pozwala uczyć cyfrowego obywatelstwa w praktyce ?
Debata oksfordzka
Debata oksfordzka to dla mnie metoda numer jeden w rozwijaniu umiejętności krytycznego myślenia, również w kontekście dezinformacji, propagandy i manipulacji w sieci, etyki, świadomości konsumenckiej, odpowiedzialności. Debatować można na każdy temat, w którym musimy rozstrzygnąć między różnymi racjami, poglądami, strategiami działania. Debata oksfordzka to metoda pozornie trudna, ale w praktyce wielowymiarowa, mocno angażująca uczniów i zmuszająca do myślenia. Sam proces przygotowania przed debatą właściwą to czas na poznanie zagadnienia, faktów, różnych punktów widzenia. Założeniem metody jest przygotowanie się uczniów w taki sposób, aby byli w stanie debatować nad konkretnym problemem za i przeciw postawionej tezie. Żeby rzeczywiście podjąć się debaty trzeba zrozumieć konkretny problem, nie wystarczy ściąga przygotowana przez Chat GPT. Zarówno my jak i nasi uczniowie dzisiaj stajemy przed wieloma dylematami w świecie cyfrowym (korzystania z AI, nasz stosunek do Big Techów, suwerenność cyfrowa) debata pozwala w realny sposób podejmować dyskusję i zyskiwać świadomość obywatelską.
Więcej o metodzie debaty oksfordzkiej:
https://www.edunews.pl/narzedzia-i-projekty/narzedzia-edukacyjne/6017-debata-oksfordzka-w-szkole
https://wakelet.com/@Slaska_Siec_Szkol_Debatujacych
Zobacz przykład tezy debatanckiej o anonimowości w sieci w Kompasie Cyfrowego Obywatela: https://wakelet.com/wake/VxQbPaUW_HnkbPZeabzOr
Wspólne inicjatywy społeczne
Zaangażowanie obywatelskie online to jeden z ważniejszych punktów ramowego programu edukacji o cyfrowym obywatelstwie w ujęciu Rady Europy. Dzisiaj praktycznie na każdym kroku możemy pisać petycje online, prowadzić kampanie społeczne w internecie, wspierać ważne sprawy społeczne, pisać maile do posłów i samorządowców. Najwięcej pracy przy różnego rodzaju projektach z mojej perspektywy zajmuje nauczenie młodych jak robić to skutecznie oraz zgodnie z prawem, a przede wszystkim, że warto oprócz plakatów wywieszonych w szkole np. stworzyć kampanię internetową, która dotrze do większej ilości odbiorców. Każda taka inicjatywa mądrze monitorowana przez nauczyciela od szkolnego budżetu obywatelskiego po kampanię miejską jest doskonałą lekcją cyfrowego obywatelstwa per se.
Przykłady zaangażowania obywatelskiego online:
https://www.gov.pl/web/edukacja/szkolne-budzety-obywatelskie–kampania-edukacyjna
Zobacz w Kompasie Cyfrowego Obywatela: https://wakelet.com/@kco#X5LdVQXckm9BBuz7TGt3N
Krytyczne myślenie na co dzień
Krytyczne myślenie w sieci i w szkole nie może zostać sprowadzone do jednej lekcji czy nawet jednego szkolenia, to codzienna rozmowa z uczniami, zwracanie uwagi na oddzielanie faktów od opinii, najnowsze newsy, trendy, memy, piosenki, zalew wygenerowanych przez AI sztucznych utworów artystycznych. Nie ma chyba dnia, kiedy w sieci “nie pojawia się coś nowego”, o czym warto porozmawiać. Dobrze mieć pod ręką proste schematy widzialnego uczenia się, które pomagają moderować rozmowy z uczniami w kierunku uruchamiania ich procesów myślowych np. schemat see, think, wonder.
O schematach widzialnego myślenia:
Zobacz w Kompasie Cyfrowego Obywatela:
Badanie “fokusowe”
Jedną z ciekawszych metod do pracy z uczniami w kontekście cyfrowego życia i obywatelstwa jest przeprowadzanie z nimi czegoś w rodzaju badań fokusowych. Badania fokusowe to wywiady grupowe polegająca na moderowanej dyskusji niewielkiej, dobranej grupy osób (zazwyczaj 6-12) na określony temat, np. nowy produkt, usługa w celu uzyskania głębokiego zrozumienia opinii, potrzeb i motywacji uczestników. Oczywiście w kontekście edukacyjnym nie robimy tego w celach marketingowych, ale np. żeby wypracować wspólnie kodeks klasowy dotyczący korzystania z urządzeń elektronicznych lub sprawdzić jak uczniowie odnoszą się do pojęcia higieny cyfrowej. Nie bez znaczenia jest też proces samej rozmowy, w której uczestnicy uczą się od siebie wzajemnie i poznają różne punkty widzenia. Jeśli efektem takiej rozmowy będzie stworzenie rekomendacji czy pomysłów rozwiązań dla rodziców, nauczycieli czy społeczności szkolnej uczniowie uczestniczący w takim ”focusie” zyskają poczucie sprawczości i sensowności własnych działań.
O sztuce rozmawiania: https://ceo.org.pl/jak-znow-nauczyc-sie-z-soba-rozmawiac-5-praktycznych-propozycji/
Zobacz w Kompasie Cyfrowego Obywatela:
Tworzenie treści cyfrowych
Na koniec coś, co może wydawać się oczywiste, ale często okazuje się największym wyzwaniem dla uczniów. Tworzenie wartościowych treści cyfrowych. Z perspektywy pozaedukacyjnej uczniowie bez problemu tworzą fimiki, prezentacje, materiały interaktywne, gry, posty itp. Ich kompetencje w tym zakresie postrzegane są jako oczywiste i “wyssane z mlekiem matki.” W końcu żyją w cyfrowym świecie od urodzenia. W praktyce jednak treści cyfrowe tworzone przez młodych są bezmyślne, w dobie AI przygotowywane bez żadnej refleksji, to już nie przysłowiowe wytnij/wklej z Wikipedii, ale całe prezentacje wygenerowane w oparciu o mało wyrafinowane prompty. Nie wspominając już o takich kwestiach jak prawa autorskie, wymogi dostępności cyfrowej, czy zwykła czytelność. Nieważne czy chodzi o dokument tekstowy online, prezentację w Canva czy relację w social mediach. Tworzenie treści staje się ważnym wyzwaniem edukacji o cyfrowym obywatelstwie, które musimy podejmować w szkole niemal codziennie.
Tworzenie treści cyfrowych:
Zobacz w Kompasie Cyfrowego Obywatela: https://wakelet.com/wake/jtfUQz_ITNpTGTUIZJL4D
Cyfrowe obywatelstwo - wystarczą małe, konsekwentne kroki
Edukacja o cyfrowym obywatelstwie może być mądrze realizowana w szkole, na każdej lekcji, nie tylko w postaci jednorazowych projektów. Powinna być procesem ciągłym i nieustannym, przygotowywujacym niczym do funkcjonowania w zmieniającej się rzeczywistości. W świecie spolaryzowanych debat i algorytmicznych baniek umiejętność krytycznego myślenia i słuchania drugiej strony jest jak mięsień, wymaga regularnego treningu, uważności i otwartości. W tym kontekście materiały Kompasu Cyfrowego Obywatelstwa mogą stać się doskonałym, podręcznym zasobem do codziennej pracy edukacyjnej i obywatelskiej. Nie chodzi o tworzenie czegoś nowego i „spektakularnego”, lecz o robienie tego, co już znamy, z większą świadomością i odpowiedzialnością. To właśnie małe kroki, podejmowane konsekwentnie każdego dnia, mają dziś największe znaczenie.
Autorka: Iza Wyppich, trenerka w programie Asy Internetu.
* Rada Europy, Ramy Programowe dla Edukacji w Zakresie Cyfrowego Obywatelstwa (polskie tłumaczenie: The DCE Planner: A Curriculum Framework for Digital Citizenship Education), Council of Europe, 2025 (data dostępu: 13.12. 2025 r.), dostępne na: https://www.coe.int/en/web/education/dce-planner