Poczucie własnej wartości opiera się na przekonaniu, że jestem kimś wartościowym i godnym miłości oraz przynależności – dokładnie takim, jakim jestem, także wtedy, kiedy popełniam błędy, czegoś żałuję czy mierzę się z trudnościami. To głęboka, stosunkowo stabilna warstwa tożsamości.

Pewność siebie natomiast odnosi się do świata zewnętrznego. To przekonanie: „Poradzę sobie. Mam kompetencje, żeby działać”. Dlatego kiedy dziecko jest chwalone za wyniki w nauce, sukcesy sportowe czy towarzyskość, wzmacnia to przede wszystkim jego pewność siebie.

Te dwa pojęcia są często mylone – można mieć bardzo wysoką pewność siebie i jednocześnie kruche poczucie własnej wartości. Można też mieć silne poczucie własnej wartości, ale niską pewność siebie w zadaniach wymagających konkretnych kompetencji. Obie te jakości są ważne i obie można rozwijać, choć na różne sposoby.

Pewność siebie rośnie dzięki doświadczeniu sprawczości. Gdy dziecko widzi, że wykonane przez nie działanie przynosi efekt, zaczyna wierzyć w swoją skuteczność, a ta wiara prowadzi je do podejmowania kolejnych prób – powstaje pozytywne sprzężenie zwrotne. Działa to również odwrotnie: niska pewność siebie często prowadzi do unikania wyzwań, a unikanie nie pozwala zebrać doświadczeń, które mogłyby ją wzmocnić.

Poczucie własnej wartości jest mniej podatne na wahania. U dorosłych mocno wiąże się z integralnością – spójnością między tym, co czują, myślą, wybierają i robią. Im częściej kierujemy uwagę do wewnątrz (co czuję, co jest dla mnie ważne, co rozpoznaję jako swoją potrzebę, jakimi wartościami postanawiam się kierować, co wybieram) zamiast skupiać się na spełnianiu oczekiwań innych, tym stabilniejsza staje się nasza wartość własna.

U dzieci i nastolatków ten mechanizm wygląda inaczej. Nie mają jeszcze w pełni wykształconych narzędzi, by samodzielnie budować odniesienie do swojego świata wewnętrznego. To dorośli – rodzice, nauczyciele – stają się dla nich lustrem, które pomaga im zobaczyć, nazwać i zrozumieć ich wewnętrzne doświadczenia. Rozwój tej zdolności jest wieloetapowy: najmłodsze dzieci potrafią rozpoznawać podstawowe emocje, w wieku szkolnym zaczynają się porównywać z innymi, a w okresie dojrzewania po raz pierwszy zadają fundamentalne pytania o tożsamość, wartości czy granice. Ich układ nerwowy intensywnie dojrzewa, a zdolność samoregulacji dopiero się kształtuje. Potrzebują więc bezpiecznych relacji, które będą wspierać kształtowanie się u nich poczucia własnej wartości.

Moim zdaniem, jest to duże wyzwanie dla nauczycieli i edukatorów, w jaki sposób realizować takie zajęcia, aby kształtować rzeczywiście tak rozumianego cyfrowego obywatela. Od ponad 10 lat sporo mówi się o bezpieczeństwie w sieci, zaprasza się do szkół na pogadanki policjantów, specjalistów od cyberbezpieczeństwa, organizuje konkursy i pokazuje filmiki edukacyjne. Oczywiście te działania w jakiś stopniu edukują i dostarczają młodym wiedzy oraz umiejętności. Coraz częściej jednak słyszę od moich uczniów, że takie treści były wielokrotnie powielane na wcześniejszych etapach edukacji, a ich prezentowanie nie wychodziło poza ramy wykładu, prelekcji oraz pogadanki nastawionej na ostrzeganie przed niebezpieczeństwem, albo też ostatnio promocję higieny cyfrowej, rozumianej jako dbanie o wzrok, ilość czasu spędzonego przed ekranem i ciągłą walkę o uwagę zawartą w nieśmiertelnym haśle “schowaj ten telefon.” Cyfrowe obywatelstwo to jednak coś więcej niż znajomość kilku faktów i uważność przy ściąganiu aplikacji z internetu. 

W koncepcji Kompasu Cyfrowego Obywatela cyfrowe obywatelstwo jest stałym kształtowaniem postawy cyfrowego obywatela, sprawczości i świadomości na różnych polach funkcjonowania w cyfrowym świecie. Nie zawiera się w jednej lekcji czy etapie edukacyjnym, jest ciągłym procesem kształtowania wiedzy, postaw i zachowań na lekcjach, przerwach, w czasie wolnym. Dlatego ucząc w klasach starszych szkoły podstawowej oraz w szkołach ponadpodstawowych warto wyjść poza schemat lekcji z wykładem, filmem lub prezentacją w kierunku działań projektowych skłaniających uczniów do pogłębiania problemu, aktywności, działania, przejęcia roli inicjatywnej, a w konsekwencji realnego wzrostu świadomości na temat procesów kształtujących cyfrowy świat. Podobnie jak w wypadku na przykład edukacji globalnej, która nie skupia się tylko na przekazywaniu wiedzy, ale też daje uczniom pole do działań proaktywnych, prowadzenia kampanii społecznej i aktywizmu społecznego w sieci.